Εντοπίστηκαν στη θέση Μαραθούσα 1 τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία του κόσμου, ηλικίας 430.000 ετών!

Κείμενο: Θανάσης Κρεκούκιας

Δυο ξύλινα τέχνεργα – με εμφανή τα σημάδια της ανθρώπινης παρέμβασης, αλλά και της χρήσης – συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα από τα εκατοντάδες ευρήματα που ήρθαν πρόσφατα στο φως, στο πλαίσιο της ανασκαφικής δραστηριότητας η οποία βρίσκεται σε εξέλιξη τα τελευταία χρόνια στην περιοχή των λιγνιτωρυχείων της Μεγαλόπολης. Σύμφωνα με την παλαιοανθρωπολόγο του Πανεπιστημίου του Τίμπινγκεν και επικεφαλής των ερευνών, κα Κατερίνα Χαρβάτη, τα ευρήματα της Μεγαλόπολης είναι τα αρχαιότερα γνωστά στον κόσμο και μεταθέτουν τη χρήση ξύλινων εργαλείων από τον άνθρωπο, κατά 40.000 χρόνια νωρίτερα από ό,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα.

Το πρώτο είναι ένα κομμάτι κορμού σκλήθρου (φυλλοβόλος θάμνος ή δέντρο), το οποίο φέρει σαφή σημάδια της επεξεργασίας που έχει υποστεί, ώστε να λειτουργήσει ως εργαλείο, αλλά και σημάδια φθοράς από τη μετέπειτα χρήση του. Εικάζεται ότι θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιηθεί είτε για να διευκολύνει την αφαίρεση φλοιού δέντρων, είτε ως σκαπτικό εργαλείο. Το δεύτερο είναι ένα πολύ μικρό κομμάτι ξύλου ιτιάς ή ίσως λεύκας και φαίνεται πως επεξεργάστηκε έτσι ώστε να μπορεί να το κρατάει κάποιος στο χέρι. Πρόκειται για έναν εντελώς νέο τύπο εργαλείου που παρατηρείται για πρώτη φορά και ως εκ τούτου δεν είναι ακόμα γνωστό ποια μπορεί να ήταν η χρήση του.

Τα ευρήματα από τη θέση Μαραθούσα 1 (δυο χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Μεγαλόπολης) χρονολογούνται 430.000 χρόνια πριν και εντάσσονται στο μέσον περίπου του Μέσου Πλειστόκαινου (μέρους της εποχής των παγετώνων), το οποίο διήρκεσε από περίπου 774.000 έως 129.000 χρόνια πριν! Κάτι που σημαίνει ότι στην περιοχή της Μεγαλόπολης, πριν από 430.000 χρόνια, ένας πρόγονος του Homo sapiens είχε την ιδέα να κατεργαστεί το ξύλο για να εξυπηρετήσει καλύτερα τις ανάγκες του. Σύμφωνα με την κα Χαρβάτη, «το Μέσο Πλειστόκαινο είναι μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδος για την εξέλιξη του ανθρώπου, αφού χαρακτηρίζεται από μια άνευ προηγουμένου ποικιλία ανθρώπινων ειδών, ενώ στη διάρκειά του παρατηρήθηκε αύξηση του όγκου του εγκεφάλου, ανάπτυξη σύνθετων συμπεριφορών και τεχνολογικές καινοτομίες».

Τα δυο τέχνεργα δεν είναι τα μόνα αξιοσημείωτα ξύλινα ευρήματα από την ανασκαφή στη Μαραθούσα 1. Εντοπίστηκε ακόμα ένα μεγαλύτερο κομμάτι από κορμό σκλήθρου, το οποίο φέρει βαθιές αυλακώσεις, οι οποίες όμως δεν συνάδουν με ανθρώπινη επεξεργασία. Εικάζεται ότι αυτές έγιναν από κάποιο μεγάλο σαρκοφάγο ζώο, ίσως μια αρκούδα. Αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι όποιος και αν ήταν αυτός ο πρόγονος του ανθρώπου που έζησε στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια, θα έπρεπε να συνυπάρξει με μεγάλα σαρκοφάγα ζώα και πιθανότατα υπήρχε μεγάλος ανταγωνισμός μεταξύ τους.

Συνολικά υπήρξαν 144 ξύλινα στοιχεία από τις ανασκαφικές περιόδους 2015-2019 και μετά από την ενδελεχή εξέταση και ανάλυσή τους στο εργαστήριο – όπου μεταξύ άλλων περιλαμβάνονταν και τομογραφίες σε αξονικό τομογράφο υψηλής ανάλυσης – εντοπίστηκαν τα δυο τέχνεργα. Στο ένα δείγμα, το ξύλο είχε αφαιρεθεί και από τις δυο πλευρές στη μια του άκρη, δημιουργώντας μια αιχμηρή μορφή, που δεν θα μπορούσε να έχει προκύψει από κάποια φυσική διαδικασία, αλλά ήταν αποτέλεσμα ανθρώπινης επεξεργασίας. Άλλες ενδείξεις ανθρώπινης επέμβασης ήταν τα σημάδια κοπής και στα δυο αντικείμενα.

Ένα από τα ερωτήματα που έχουν απαντηθεί μέσα από αυτές τις ανασκαφές και τα ευρήματα, είναι ότι η βαλκανική χερσόνησος υπήρξε καταφύγιο των πρώιμων ειδών ανθρώπων κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων του Μέσου Πλειστόκαινου, όταν οι βορειότερες περιοχές της Ευρασίας ήταν καλυμμένες από πάγο και δεν ευνοούσαν την επιβίωση. Η κα Χαρβάτη, σε συνεργασία με την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας τους Υπουργείου Πολιτισμού, επέλεξε τον χώρο των λιγνιτωρυχείων της Μεγαλόπολης για τις έρευνές της, επειδή εκεί η εξορυκτική διαδικασία είχε φέρει στο φως διάφορα γεωλογικά στρώματα.

Είναι χαρακτηριστικό ότι η θέση Μαραθούσα 1 εντοπίστηκε σε παλιά τομή του λιγνιτωρυχείου, σε βάθος περίπου 30 μέτρων κάτω από την αρχική επιφάνεια της γης. Θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι όσο πιο πίσω θέλει να πάει κανείς στον γεωλογικό χρόνο, τόσο πιο βαθιά θα πρέπει να σκάψει αναζητώντας στοιχεία. Η ομάδα της κας Χαρβάτη, κατάφερε να ανασυνθέσει τις κλιματικές και οικολογικές συνθήκες που επικρατούσαν στην ευρύτερη περιοχή της Μεγαλόπολης κατά το Μέσο Πλειστόκαινο, ενώ κομβικής σημασίας υπήρξε η χρονολόγηση των διαφορετικών γεωλογικών στρωμάτων, πράγμα που επέτρεψε στους ερευνητές να τοποθετούν χρονικά τα τέχνεργα που ανέκυπταν από τις ανασκαφές.

Η σκαπάνη έφερε στο φως περισσότερα από 2.000 λίθινα και οστέινα εργαλεία, αλλά και απολιθώματα μικρών και μεγάλων θηλαστικών, πτηνών, αμφίβιων και ψαριών. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην περιοχή εντοπίστηκαν τα απολιθώματα τουλάχιστον δυο ελεφάντων του εξαφανισμένου σήμερα είδους Palaeoloxodon antiquus. Τέλος, εντοπίστηκαν φυτικά και άλλα οργανικά υπολείμματα, όπως σπόροι, γύρη και ξύλο διαφόρων ειδών, συμπληρώνοντας το παζλ της ζωής στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια, δηλαδή στο αποκορύφωμα παγετώδους περιόδου.

Το λεκανοπέδιο της Μεγαλόπολης στο Μέσο Πλειστόκαινο, ήταν ένα λιμναίο ή παραλίμνιο οικοσύστημα, το οποίο ικανοποιούσε τη βασική ανάγκη των ζωντανών οργανισμών για νερό. Παράλληλα εξασφάλιζε και τροφή για τα σαρκοφάγα, αφού εκεί συνέρρεαν όλα τα ζώα, ενώ το εύφορο έδαφος γύρω από τη λίμνη ευνοούσε την ανάπτυξη ποικίλων ειδών φυτών. Η ανασύνθεση του περιβάλλοντος και των εποίκων του στη Μεγαλόπολη του Μέσου Πλειστόκαινου, επιβεβαιώνει την άποψη ότι η Βαλκανική γενικότερα και η Ελλάδα ειδικότερα, λειτούργησαν ως καταφύγια ζωικών και φυτικών ειδών κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων.

Φαίνεται όμως, πάντα σύμφωνα με την κα Χαρβάτη, ότι υπήρξαν και καταφύγια μέσα στα καταφύγια. Δηλαδή περιοχές με θερμοκρασίες χαμηλές αλλά ανεκτές, μόνιμη παρουσία νερού και βλάστηση ικανή να υποστηρίξει τη διαβίωση. Αυτές λειτούργησαν ως μικρές «κιβωτοί», όπου ζώα, φυτά και ανθρώπινες ομάδες μπόρεσαν να επιβιώσουν και στη συνέχεια, όταν οι συνθήκες έγιναν ευνοϊκότερες, να εξαπλωθούν βορειότερα και να εποικίσουν το σύνολο της ευρωπαϊκής ηπείρου. Με άλλα λόγια, το λεκανοπέδιο της Μεγαλόπολης – και πιθανότατα άλλες περιοχές που μένει να ανακαλυφθούν – διαφύλαξε τη ζωή στην Ευρώπη όταν οι επικρατούσες συνθήκες ήταν περισσότερο από αντίξοες. Αυτό είναι το συμπέρασμα που προκύπτει και από τα δυο μικρά ξύλινα εργαλεία, τα οποία υπογραμμίζουν την προσαρμοστικότητα και ευρηματικότητα των παλαιολιθικών ανθρώπων που έζησαν στην περιοχή.

Οι ανασκαφές συνεχίζονται χάρη στην τρίτη κατά σειρά χρηματοδότηση από τα προγράμματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC), καθώς και με τη στήριξη του Γερμανικού Ιδρύματος Ερευνών. Στις έρευνες συμμετέχουν επιστήμονες από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, το Υπουργείο Πολιτισμού και την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα.

Κεντρική φωτογραφία: Πανοραμική άποψη της Μεγαλόπολης. Στο βάθος διακρίνονται οι δυο μονάδες της ΔΕΗ. Ανάμεσά τους βρίσκεται η θέση Μαραθούσα 1, όπου ανακαλύφθηκαν τα ξύλινα εργαλεία. © Δήμος Μεγαλόπολης

*Πηγές: tovima.gr, tharrosnews.gr, PNAS Journal