Η Μεγαλόπολη ιδρύθηκε το 370 π.Χ. ως πρωτεύουσα του Κοινού των Αρκάδων, της ένωσης που είχαν σχηματίσει 40 αρκαδικοί οικισμοί, ύστερα από προτροπή του Θηβαίου στρατηγού Επαμεινώνδα (μετά τη νίκη των Θηβαίων επί των Σπαρτιατών το 371 π.Χ. στα Λεύκτρα της Βοιωτίας), με σκοπό να αποτελέσει ένα κέντρο για όλους τους Αρκάδες και έναν αντίπαλο πόλο δύναμης απέναντι στη γειτονική της Σπάρτη.

Kείμενο: Θανάσης Κρεκούκιας

Ο αρχαιολογικός χώρος της αρχαίας Μεγαλόπολης βρίσκεται δυο περίπου χιλιόμετρα βόρεια της σημερινής πόλης, δίπλα στον επαρχιακό δρόμο Μεγαλόπολης-Καρύταινας και πολύ κοντά στο σημείο όπου ο ποταμός Ελισσώνας εκβάλλει στον Αλφειό. Τα σημαντικότερα μνημεία είναι το Αρχαίο Θέατρο, το Θερσίλειο Βουλευτήριο και τα ερείπια της αρχαίας Αγοράς στην οποία έχουν ανασκαφεί το Ιερό του Διός Σωτήρος, η Φιλίππειος Στοά και τμήμα της Μυροπώλιδος Στοάς. Υπολογίζεται επίσης ότι το τείχος της αρχαίας πόλης είχε μήκος 8.850 μέτρα.

Κεντρικό μνημείο είναι το Αρχαίο Θέατρο, αντιπροσωπευτικό δείγμα της ακμής της Αρκαδικής Ομοσπονδίας και της πανίσχυρης Μεγάλης Πόλεως, που γνώρισε αίγλη και μεγαλείο, αλλά χάθηκε μέσα σε δύο αιώνες. Κατασκευάστηκε λίγο μετά το 370 π.Χ. από τον Αργίτη Πολύκλειτο πάνω σε έναν τεχνητό λόφο. Το κοίλο – ο χώρος όπου κάθονταν οι θεατές – είχε διάμετρο 145 μέτρα, ενώ η ορχήστρα – ο κυκλικός χώρος όπου εμφανίζονταν οι ηθοποιοί – περίπου 30 μέτρα. Στην περίμετρο της ορχήστρας είχε κατασκευαστεί ένας πέτρινος αγωγός για να συγκεντρώνει και να απομακρύνει τα νερά της βροχής.

Από το τεράστιο κοίλο του θεάτρου, σώζεται μόνο το κάτω τμήμα. Το κοίλο χωριζόταν από δέκα σκάλες σε εννέα κερκίδες, στηριζόταν σε δυο κατακόρυφους τοίχους και περιλάμβανε δυο διαζώματα με 20 σειρές εδωλίων στα δυο κατώτερα μέρη του και 17 στο ανώτερο μέρος (συνολικά υπολογίζεται ότι υπήρχαν 55 έως 59 σειρές καθισμάτων). Η χωρητικότητά του θεωρείται ότι κυμαινόταν ανάμεσα στους 18.000 και 20.000 θεατές (ως μέτρο σύγκρισης αναφέρουμε τις 14.000 που χωράει το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου).

Στην πρώτη σειρά κάθε κερκίδας υπήρχε η προεδρία, μια σειρά με ξεχωριστά καθίσματα για τους επίσημους. Τα καθίσματα αυτά είχαν στήριγμα για την πλάτη (το λεγόμενο ερεισίνωτο). Στα ερεισίνωτα που βρίσκονται στις δυο ακριανές κερκίδες, είναι χαραγμένο το όνομα Αντίοχος, ενώ στα υπόλοιπα υπήρχαν τα ονόματα των έξι φυλών που συναποτελούσαν τους κατοίκους της Μεγαλόπολης. Πίσω από την ορχήστρα διακρίνονται τα ερείπια ενός ορθογώνιου κτίσματος (31 μέτρα Χ 7 μέτρα) που ήταν το προσκήνιο, δηλαδή η στοά πάνω στη στέγη της οποίας εμφανίζονταν οι ηθοποιοί.

Το κτίσμα αυτό είναι μεταγενέστερο, χτίστηκε περίπου το 200 π.Χ., όταν σταμάτησε να χρησιμοποιείται το Θερσίλειο, το μεγάλο κτίριο που βρισκόταν ακριβώς πίσω από το θέατρο. Ως τότε, η μεγάλη στοά στην είσοδο του Θερσίλειου έπαιζε τον ρόλο του προσκήνιου, μαζί με μια κινητή ξύλινη σκηνή πάνω σε τροχούς, η οποία συρόταν στη σκηνοθήκη, όπου και φυλασσόταν. Το Θερσίλειο Βουλευτήριο πήρε το όνομά του από τον Θερσίλα, έναν πλούσιο Αρκά από τον Ορχομενό Αρκαδίας, που χρηματοδότησε την κατασκευή του. Ήταν από τα πρώτα δημόσια κτίρια που χτίστηκαν στην Αγορά της νέας πόλης.

Πρόκειται για ένα ορθογώνιο κτίσμα στο οποίο συνεδρίαζαν οι Μύριοι, δηλαδή οι 10.000 αντιπρόσωποι των πόλεων του Κοινού των Αρκάδων (συνολικά χωρούσε 6.000 άτομα καθιστά και 10.000 όρθια). Στις συνελεύσεις τους αποφάσιζαν σχετικά με θέματα πολέμου, ειρήνης ή συμμαχιών. Σήμερα σώζονται οι βάσεις των μαρμάρινων κιόνων που στήριζαν τη στέγη του. Μετά το 200 π.Χ., όταν το Θερσίλειο σταμάτησε να χρησιμοποιείται, οι συγκεντρώσει των αντιπροσώπων της αρκαδικής ομοσπονδίας γίνονταν στο θέατρο. Εκεί πραγματοποιούνταν και οι χοροί στις μεγάλες γιορτές των Αρκάδων.

Το θέατρο της Μεγαλόπολης ήταν το μεγαλύτερο του αρχαίου ελληνικού κόσμου και αποτέλεσε σπουδαίο πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο στην ευρύτερη περιοχή. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Παυσανίας, «η δε επέκεινα του ποταμού μοίρα η κατά μεσηβρίαν παρείχετο ες μνήμην θέατρον μέγιστον των εν τη Ελλάδι» (Παυς. VIII, 32.1). Η σκαπάνη της Αγγλικής Αρχαιολογικής Σχολής αποκάλυψε τη διετία 1890-91 την ορχήστρα, τις προεδρίες, , τα χαμηλότερα λίθινα εδώλια, τα επιβλητικά αναλήμματα των παρόδων (οι δυο κατακόρυφοι τοίχοι) και τα θεμέλια της σκηνοθήκης, ενώ καθαρίστηκαν τα θεμέλια του Θερσίλειου και της προς το θέατρο στοάς του.

Οι αρχαιολόγοι Ernest Gardner, William Loring, G. Richards, W. Woodhouse και ο αρχιτέκτονας Robert Schultz, είναι τα σημαντικότερα ονόματα των ανασκαφών που έφεραν στο φως τα αρχαία της Μεγαλόπολης. Μετά από πολλά χρόνια αδράνειας της πολιτείας για την υποστύλωση και συντήρηση του θεάτρου – μάλιστα μέρος του κοίλου του υπέστη κατολίσθηση πριν από μερικά χρόνια – είναι ήδη σε εξέλιξη εργασίες αναστήλωσης στον χώρο της εισόδου του, ενώ ανασκαφές είναι σε εξέλιξη στον χώρο του Θερσίλειου.

Κεντρική φωτογραφία: Τα σωζόμενα ερείπια του αρχαίου θεάτρου της Μεγαλόπολης © Δήμος Μεγαλόπολης
* Πηγές: megalopoli.gov.gr, odysseus.culture.gr, sfathmegalopolis.gr, wiki